Vrline i pokoja mana srpskog „Openhajmera”

U godini kada je bioskope širom sveta snažno prodrmao opominjući film Kristofera Nolana, prvo pred međunarodnu a sada i pred domaću publiku izašla je neka vrsta srpskog „Openhajmera” – „Čuvari formule” u režiji Dragana Bjelogrlića.

 Oba filma tematski su slična: i jedan i drugi barataju strahom od mogućeg pritiska na ono po čovečanstvo pogubno crveno dugme; i jedan i drugi u fokusu imaju strastveno-istraživačke naučnike-posvećenike razvoju nuklearne fizike; i jedan i drugi razrađuju moralnu skalu pitanja koja se otvaraju (zlo)upotrebom nuklearne energije i oružja sa nesagledivim posledicama i po čovečanstvo i po pojedinca. U Nolanovom filmu se vidi i kako je naučni rad Roberta Openhajmera i njegovog tima kao rezultat imao proizvodnju atomskih bombi, bačenih potom na Hirošimu i Nagasaki. U Bjelogrlićevim „Čuvarima formule”, domaćoj pameti – briljantnom jugoslovenskom naučničkom timu predvođenom profesorom Dragoslavom Popovićem nije pošlo za rukom da upale „bombu”. Sa nuklearnim reaktorom punjenim domaćim „gorivom” – uranijumom iskopanim na Staroj planini, u Institutu „Vinča” dogodio se akcident. I to je živa istina. I tu svaka sličnost, kao i povelike stilske, žanrovske, rediteljske, glumačke i (naročito) budžetske razlike između Nolanovog i Bjelogrlićevog filma prestaju.

 „Čuvari formule” je film rađen prema istinitim (i dugo, dugo skrajnutim) događajima opisanim u romanu „Slučaj Vinča” Gorana Milašinovića, a scenaristički obrađenim od strane Vuka Ršumovića, samog Bjelogrlića i Ognjena Sviličića. Deset godina posle istorijskog „Ne!” Staljinu, 1958. godine u jeku hladnog rata, u jugoslovenskom Državnom institutu „Vinča” profesor Dragoslav Popović (Radivoje Raša Bukvić) i grupa mladih naučnika Života, Radojko i Rosa (Ognjen Mićović, Jovan Jovanović i Alisa Radaković) rade na tajnom nuklearnom eksperimentu, bivaju ozračeni smrtonosnom dozom uranijuma zbog čega su specijalnim letom u najvećoj tajnosti i tišini bili prebačeni u parisku kliniku Instituta „Kiri” na eksperimentalno lečenje koje sprovodi ugledni profesor doktor Žorž Mate (nagrađivani francuski glumac Aleksis Manenti), inače nekadašnji pripadnik francuskog Pokreta otpora i vatreni protivnik nuklearnog oružja.

 Logično je i sasvim primereno priči i mestima događaja filmske radnje što su „Čuvari formule” film na francuskom i srpskom jeziku, a sasvim je opravdan i podnaslov „Lančana reakcija” koji se vidi na najavnoj špici. Jer, (doktorsko) francuski i (ozračeno naučnički) jugoslovenski ljudski odnosi postepeno poprimaju obličje fisije i fuzije u Bjelogrlićevom dramskom i povremeno trilerskom filmskom jezgru. Međusobno nepoverenje, početne jezičke i hladnoratovske barijere usled različitog političkog diskursa lekara i pacijenata, postepeno se pretvaraju u proslavu humanosti, požrtvovanja, novostvorenog prijateljstva i revolucionarnog medicinskog podviga. Doktor Žorž Mate je nad svojim jugoslovenskim „zamorčićima”, u svrhu pokušaja njihovog izlečenja, izvršio veoma riskantnu i tada još uvek naučno nedokazanu i neodobrenu prvu transplantaciju koštanog tkiva na svetu. I profesor Mate i profesor Popović su tako uticali na promenu istorije. Jugoslovenski nuklearni projekat je prekinut i ugašen, a transplantacija koštane srži je danas uobičajena...

 Rediteljski konvencionalno, često bliskije televizijskom izrazu, ali svrsishodno, Bjelogrlić postavlja i vodi naraciju na dva koloseka. Jedan je u francuskom Institutu „Kiri” kroz eksperimentalne medicinske tretmane i faze lečenja ozračenih jugoslovenskih naučnika, što podrazumeva i masovno dobrovoljno uključenje francuskih požrtvovanih donora (tu je uključen niz francuskih glumaca koji su svoj zadatak obavili impresivno i za primer srpskim kolegama). Drugi, u formi flešbekova vezanih za akcident u Institutu „Vinča” ( tu nije bez značaja i Bjelogrlićeva glumačka pojava u liku Aleksandra Leke Rankovića i kameo uloga Mikija Manojlovića kao akademika Pavla Savića, osnivača Instituta „Vinča”). Ta dva toka se uzročno-posledično prepliću tvoreći dovoljno ubedljivu, po stilu klasičnu trilersko-dramsku celinu uz značajan doprinos montažnih rezova Milene Predić.

 Scenografsko umeće Jelene Sopić i Jovane Cvetković je za svaku pohvalu i u slučaju scenografije primenjene u francuskoj institutskoj bolnici i u slučaju „reinkarnacije” prostora u kojem je nicao nuklearni reaktor u Vinči. Muzika Aleksandra Ranđelovića je izbalansirana i funkcionalna, a kristalno jasna i (za moj ukus, s obzirom na epohu možda i previše) izoštrena fotografija snimatelja-direktora fotografije daje „Čuvarima formule” i izvesnu dozu futurističnosti. Možda baš tako i treba s obzirom na klimu u kojoj trenutno živimo, sa strahom da nekom ne padne na pamet da danas ipak stisne to sudbinsko crveno dugme i ozvaniči kraj...